Новости

Таатта улууһугар оҕону иитиигэ туһуламмыт сүбэ мунньах киэҥ хайысхалаахтык барда

09.10.2019

Таатта улууһугар үөрэх тэрилтэлэрин үлэһиттэрин, учууталлар, педагогическай уопсастыбаннас үөрэҕирии инники сайдыытын торумнуур сүбэлэрэ, араас таһымнаах тэрээһиннэрэ өрөспүүбүлүкэтээҕи мунньах кэнниттэн бүтүн ый кэриҥэ киэҥ өрүттээхтик, кэскиллээхтик ыытылла тураллар. Балаҕан ыйа саҕаланыаҕыттан Таатта улууһугар үөрэҕирии оройуоннааҕы салалтата оҕо саадтарыгар, оскуолаларга, эбии үөрэхтээһин тэрилтэлэригэр, төрөппүттэргэ, уопсастыба араас араҥаларыгар үрдүк тэрээһиннээх араас үлэни тиһигин быспакка ыытар. Үөрэх дьыла саҕаланыаҕыттан хас кэлэктиип аайы тэрээһиннэри ситимнээхтик ыыталлар. Оскуолаларга үөрэнээччилэр көмүс күһүн эгэлгэ кырааскатын харахтарыгар хатыыр күһүҥҥү көрсүһүүлэр, сибиэһэй салгынынан дуоһуйа тыыналларыгар анаммыт бэртээхэй тэрээһиннэр ыытылыннылар. Ытык Күөл А.И.Софронов-Алампа аатынан 1№-дээх орто оскуолатыгар «Академия семьи и детства» федеральнай интернет-ресурс иһинэн ыытыллар бырайыак сүнньүнэн «Родительская компетентность – основа успешности каждого ребёнка» диэн улуус төрөппүттэригэр, кылаас салайааччыларыгар, оҕо саадтарын иитээччилэригэр аналлаах улуустааҕы семинар буолла. Сүрүн тэрийээччи п.н.к., ДьТХА эбии үөрэхтээһиҥҥэ институтун дириэктэрэ, бырайыак ааптара А.Е.Ушницкая дириҥ ис хоһоонноох лиэксийэлэри аахта. Кэпсээннэри сүнньүнэн үгүс ыйытыыларга толору хардалары биэрдилэр, сүбэлэри биэрдилэр. Маны сэргэ бэйэлэрэ устубут бүтүн Саха Өрөспүбүүлүкэтин дьоно-сэргэтэ сэргиир, олохторугар ыйынньык оҥостор саха үйэлэргэ хатыламмат уустук, сиэдэрэй оҥоһуулаах моҕол ураһатын аныгы маастара, норуот бөлүһүөгэ Борис Фёдорович Неустроев – Мандар Уус, Мандар Уус бастыҥ үөрэнээччитэ, норуот маастара, уус Афанасий Афанасьевич Колодезников, академия саайтыгар 40 сыл үлэлээбит Ульяна Михайловна Новгородова, бырайыак менеджерэ Н.А.Тимофеев оҕону, киһини иитиигэ муударай этиилэрин, сүбэлэрин Академия саайтын фондатыттан быһа тардан мустубут дьоҥҥо көрдөрдүлэр, иһитиннэрдилэр. Бу саҥа көстүбүт, иһиллибит матырыйааллар дьон улахан болҕомтотун тартылар. Бырайыак ааптардара үгүс сылларга мунньан илдьэ сылдьалларын көрдөрбүттэрэ ордук интэриэһинэй буолан тэрээһин дириҥ сүмэтэ буолбута саарбахтаммат уонна үгүс төрөппүттэр махталларын ыллылар. Александра Егоровна оҕо күн сирин көрүөҕүттэн тулатын бастаан сэҥээрэр буолуоҕуттан, илиитигэр, тарбахтарыгар бастаан түбэһэр предметтэри таба харбаан бобуччу тутуоҕуттан, ону бастаан айаҕар ытыран кытаанаҕын, сымнаҕаһын, төгүрүгүн, сатаан ытырылларын дуу, хайдаҕын быһаарыаҕыттан, тулатыгар бары арааран билиэҕиттэн сайдыыта саҕаланарын сиһилии кэпсээнинэн мустубут дьон интэриэстэрин тарта. Педагогическай наукаҕа этиллэринэн оҕо кыра эрдэҕинэ «сыыллыы» кэрдииһин ааһыахтааҕа кини этэ-сиинэ, ону кытта илиитэ-атаҕа, толкуйа сайдыытыгар улахан оруоллаах эбит. Онуоха анал үөрэхтээх, дьарыктаах дьон кэтээн көрөллөрүнэн «сыыллыбыт» оҕолор «сыыллыбакка» кып-кыра килиэккэ иһигэр, эбэтэр, «манежка» хаайыллан хамсыыр кыахтара бобуллубут оҕолордооҕор эт-сиин, толкуй, тыл да өттүнэн хойутуу эбэтэр олох да мөлтөхтүк сайдаллар. Онон «сыыллыы» кэрдииһин ааспыт оҕолор быдан сайдыылаах, тыллаах-өстөөх буолаллар эбит. Оҕо «сыыллар» кэмигэр ытыстара, тарбахтара, илиилэрин былчыҥнара, сүһүөхтэрэ күүскэ үлэлииллэрин таһынан толкуйа быдан түргэнник үлэлиир. «Сыыллыбыт» оҕолор үгүстэрэ чуолкай, ыраас буочардаах буолаллар. Онон оҕону төһө кыалларынан муостаҕа, хоско холкутук, дьаалатынан сылдьар кыаҕын үөскэтиллиэхтээх. Оттон олус эрдэ хаампыт оҕо сиһигэр ноҕуруускаланан «сколиоз» диэн сис тоноҕоһо токуруйуутугар тиийиэн сөп эбит. Аны оҕо кыратыттан тугу гынарын, онтон туох буоларын сатаан долоҕойугар хатыырын туһугар кыптыыйынан тутта үөрэнэригэр үөрэтиллиэхтээх, ол кэмҥэ оҕо тугу саҥара сатыырын, ону болҕойор олус наада эбит. Оҕо кырыйар кэмигэр кыһалла сатаан уоһа, хараҕа, сирэйэ бүтүннүү үлэлиир. Ити туһунан Мандар Уус эмиэ олус үчүгэйдик кэтээн көрбүтүн кэпсиир. Маннык түгэҥҥэ оҕо бэйэтэ иһиттэн кыһаллар буолан хаһааҥҥытааҕар да ис туругуттан аһыллар. Тугу оҥорорун өйүгэр-санаатыгар, тылыгар кытта хатыыр эбит. Бу кэпсэтии кэмигэр оҕо «сыылларын» таһынан «ийэтин эмиийин эмэн, эмиий үүтүн битэмииннэрин» иҥэринэн улаатара оҕо бастатан туран чэгиэн буоларыгар, ийэтин эмэн уостара, айаҕын былчыҥнара, тыла сайдалларыгар, ас амтанын билэ улаатарыгар ураты суолталаахтарын эдэр төрөппүттэр хайаан да билэллэрэ наадалааҕын өйдөөтүбүт. Эмиий үүтүн тото-хана испит оҕо кэлин табахха, пиибэҕэ, арыгыга да бэриммэт, ылыммат буола улаатарынан туһалаах. Аны аһары «тапталынан», атыннык эттэххэ, олус имэриллэн, аһыыр туһугар туох да кыһалҕаны билбэккэ атаахтык иитиллибит, таптыыр оҕолорун, сиэннэрин туһугар куруутун бэлэм усулуобуйаны оҥорбут дьон «ийэ, аҕа, эбэ, эһэ, эдьиийдэр, убайдар» оҕо туһугар буортуну оҥорбуттара элбэх. Онон, чахчы туһугар кыһаллар дьон кини кыратык да буоллар тугу эрэ ситиһэр инниттэн үлэлэһэн, туох эрэ уустуктары туоруур усулуобуйалаах буолалларын ситиһэллэрэ наадатын бу кэпсэтииттэн өссө төгүл чиҥник өйдөөтүбүт. Оҕо кыратыттан «ирдэбил», «хайаан да толоруллуохтаах» диэн баарын билэригэр, оннук улаатарыгар аҕа саҥата, эбэтэр кини саҥарбыта «сокуон» буоларын оҕо кытаанахтык өйдүөхтээх, аттыгар баар дьон ону бигэргэтиэхтээхтэр. Оччоҕо кини ону толоро үөрэниэхтээх. Аҕа суох буоллаҕына эһэ, убай, таай, чугас аймах эр киһи этиитэ тутуһуллуохтаах. Онон дьиэҕэ, оҕо чугаһыгар баар дьон улахан болҕомтолоох буолаллара, куруутун кэпсэтэ сылдьаллара улахан оруоллаах. Олох практиката көрдөрөрүнэн сорох ыаллар эбэлэрэ, ийэлэрэ, атын да дьахталлар дьиэҕэ баар эһэни, убайдары, атын чугас эр дьону ситэ суолталаабат, эппит тылларын оҕолор толороллоругар кыһаллыбат буолуулара баар. Төттөрүтүн эппиттэрин толорботторун курдук этиилэрэ баар суол. Итинник дьонтон оччото суох дьон иитиллэн тахсаллара чуолкай. Ол да иһин кэлиҥҥи сүүрбэччэ-отучча сылларга 15-16 саастаах кыргыттар эрдэ төрүүллэрэ олус элбээтэ. Ити кыргыттар, уолаттар да аҕа, убай, чугас аймах ирдэбиллээх сыһыаннарын билэ улааппатахтара омсолоох буолбута саарбаҕа суох. Дмитрий Николаевич Бугаев, Котенко аатынан балыыһа психиатр-бырааһа, уйулҕа хамсааһыннарын, уларыйыыларын уратытын, майгыта-сигилитэ кытта уларыйарын кэпсээтэ. Киһи дьылҕатыгар бэлэмнээх да, тутатына кэпсиир да түгэннэрин сороҕор быһаарсан кэбиһиэн сөп эбит. Ити улахан киһиттэн улахан тутулуктаах. Афанасий Афанасьевич дьиэ кэргэҥҥэ оҕо иннигэр сыһыан олус эппиэтинэстээҕин аҥардас уһаныыга уһуйууттан көстөрүн быһаарда. Уһана олорон, уус балтатынан үлэлии да сылдьан улаатан эрэр оҕону кытта уһаныы кэмигэр урут аһаҕастык кэпсэппэтэҕин кэпсэтэр. Оҕо хаһан да толору саҥарбатаҕын, уустук да боппуруостары быһаарсан дуоһуйар. Марианна Владимировна Бурцева, Суотту орто оскуолатын химияҕа учуутала, кини сэттэлээх оҕото кумааҕыттан уруучука оҥорон көрдөрдө. Аҥардас итинтэн да көрдөххө оҕо кыра сааһыттан бэйэтин да туһугар талбыт матырыйаалы туһаннахха ханнык баҕарар уустук боппуруостары быһаарыахха сөбүн илэ көрдүбүт. Билигин оскуолаҕа саҥа киирэн баран биир ый ааспытын кэнниттэн үөрэниэхтэрин баҕарбат кыра кылаас оҕолоро баар буолаллар эбит. Ол оннугар техническэй хабааннаах айар үлэнэн дьарыгырар оҕолор элбээбиттэр. Манна даҕатан эттэххэ, Тыараһа коррекционнай анал оскуолатыгар уһанар, иистэнэр, ас арааһын сөбүлээн астыыр оҕолор элбэхтэр, драматическай куруһуокка сылдьар оҕолор тиэкистэри бэрт түргэнник үөрэтэр, истибиттэрин умнубат буолаллара интэриэһинэй. Тоҕо диэтэххэ бу оскуолаҕа үөрэнэр оҕолор тиэкистэри анаан үөрэтэр оннугар дьарык кэмигэр истэн, хамсанан, уобарастаан үөрэтэр буоланнар, хамсаныы кэминээҕи үөрэтиини умнубаттар, өйгө туталлара ордук. Аны бу оскуолаҕа уһанар, иистэнэр, уруһуйдуур оҕолор маннык дьарыктарга харахтара уоттанар, истэриттэн баҕаран туран оҥороллоро харахтарыгар көстөр. Тоҕо диэтэххэ, бу оҕолор дьарык кэмигэр оҥоһуктара ис хоһооннонор, тарбахтара, илиилэрэ ордук имигэстик үлэлииллэр. Онон төрөппүттэр саҥа улаатан эрэр оҕону кытта кэпсэтэллэрэ, тугу гыналларын тылы хамсааһынтан араарбакка тэҥҥэ оҥороллоро наада. Оччоҕо оҕо айар дьоҕура ис хоһооннонон, ураты тыыннанан, үөрүүнү аҕалан ордук күндүтүйүөн сөп. Источник: http://ulus.media/2019/09/16/taatta-uluu-ugar-o-onu-iitiige-tu-ulammyt-s-be-munnah-kie-hajyshalaahtyk-barda/

Image Description